Wege der Weltweisheit: die Hermannsschlacht

Anselm Kiefer

Wege der  Weltweisheit: die Hermannsschlacht is een stuk papier met de afmetingen van een historiestuk.  Anselm Kiefer heeft daar met zwarte inkt en plakkaatverf boomstammen van verschillende dikte op geschilderd. Op deze achtergrond van stammen zijn 24 portretten van mannen en één van een vrouw geplakt. De portretten verschillen in stijl, afmeting en achtergrond ven elkaar, alsof het afbeeldingen uit diverse perioden uit de kunstgeschiedenis betreft. De portretten zijn vervolgens door lijnen in de vorm van en web met elkaar verbonden. Het web, bestaande uit enkele grillig gevormde concentrische cirkels en kronkelige lijnen, doet in de verte denken aan prikkeldraad. In het midden van het schilderij bevindt zich een groot houtvuur, deels gedrukt en deels geschilderd met witte verf. Wat verbindt deze mensen met het door vuur geblakerde bos?

  • Wege der Weltweiheit; die Hermannsschlacht: Anselm Kiefer

De titel van het werk, Wege der Weltweisheit: die Hermannsschlacht,  verwijst naar de Duitse geschiedenis die  beschreven is door de Romeinse auteur Plinius de Oudere. De Hermannsschlacht vond in 9 na Christus plaats in het Teutoburger Woud. De Cherusken o.l.v Hermann verpletterden de Romeinse legioenen en vanaf die tijd bleven de Germaanse stammen onafhankelijk. In de loop  der tijd, vooral vanaf de Romantiek, is Hermann daarom uitgegroeid tot een bevrijder, die aan de basis stond van Duitsland.

Het vuur en de geblakerde boomstammen verwijzen naar het woud waarin de Hermannsschlacht ooit plaatsvond. Het vuur in het midden van het schilderij kan verschillende betekenissen hebben. Vuur kan vernietigen, maar ook de bron zijn van iets nieuws; het geestelijk vuur. Ook de zwarte lijnen kunnen geduid worden als verstikkend web, als jaarringen van een boom of paden in de loop der tijd; Kiefer houdt alle mogelijke interpretaties open.

  • Wege der Weltweisheit, die Hermannsslacht

De afgebeelde personen zijn filosofen, schrijvers, kunstenaars en politieke figuren, die allen in zekere mate iets te maken hebben met de Hermannsschlacht. Zo zijn de toneelschrijvers Heinrich von Kleist en Christiaan Dietrich Grabbe afgebeeld. Zij  verwerkten het thema van de Hermannsschlacht tot een toneelstuk, en legden verbanden met de politieke ontwikkelingen in hun eigen tijd. Elke figuur op het schilderij geeft in zijn eigen tijd een andere betekenis aan het begrip Hermannsschlacht. Behalve historische gebeurtenis is de Hermannsschlacht daarom ook een symbool van Duits nationalistisch denken geworden. Door de nazi’s werd het propagandistisch gebruikt, waardoor de verheerlijking hiervan een wrange bijsmaak heeft gekregen.

Wat op het eerste gezicht een landschap, historiestuk of portrettengalerij lijkt te zijn, is een subjectieve kritiek op de geestelijke ontwikkeling geworden. De portretten worden in de loop der tijd doorkruist en vervuild, evenals het donkere bos. Toen Kiefer het werk in 1980 maakte, werd over de Hermannsschlacht nauwelijks meer gesproken. Kiefer doorbreekt het taboe op het stilzwijgen en levert een eigen commentaar op de Duitse cultuurgeschiedenis. Door de techniek en het grote formaat, werd dit werk beschouwd als voorganger van het neo-expressionisme in Duitsland van de jaren tachtig. Die groep werd ook wel bekend onder de naam ‘Nieuwe Wilden’, waartoe onder andere Walter Dahn behoorde, die ook vertegenwoordigd is de collectie van het Groninger Museum.

Ga hier terug naar de overzichtspagina.