Een schroefdaalder: een kleinood voor de collectie Groningana

Door Ina Bos, Museummagazine december 2013

Egge Knol is een tevreden man. Met steun van de VVGM kon hij een unieke schroefdaalder toevoegen aan de collectie van het Groninger Museum. In dit interview vertelt hij over deze nieuwe aanwinst.


Wat is dat eigenlijk, een schroefdaalder?

Een schroefdaalder is een munt ongeveer ter grootte van een daalder. Wat de schroefdaalder zo bijzonder maakt is dat het een munt is die kan worden opengedraaid. Er zijn 2 munten nodig om de schroefdaalder te vervaardigen. Een voor de bovenkant (de kop) en een voor de achterzijde (munt).  Twee dezelfde munten werden doorgezaagd en daarop werd schroefdraad bevestigd, zodat er een klein doosje ontstond. In het doosje werd een speciaal gemaakte gravure of zelfs een klein boekje opgeborgen. Soms vinden we enkele miniatuurportretten in de daalder. De schroefdaalders werden vooral gemaakt in Augsburg en Neurenberg in de 17e en 18e eeuw.

Was de schroefdaalder ook echt altijd een daalder?

Nee, dat was niet altijd het geval. Maar het wordt een daalder
genoemd omdat dat de meest gangbare munt was in Europa.
De daalder was een munteenheid die eigenlijk binnen Europa
vrijwel overal uitwisselbaar was. Meestal was de daalder
van zilver gemaakt, ook had de daalder bijna altijd dezelfde
diameter. De nominale waarde van de munt was ook gelijk
aan de intrinsieke waarde van de munt.

En de nu aangeschafte schroefdaalder is dat ook echt

een daalder?
Het gekke is dat deze schroefdaalder gemaakt is van een
piaster met daarop de beeltenis van Paus Urbanus VIII. De
piaster dateert uit het 12e jaar van het pontificaat van deze
paus, dat is 1635. Op de voorzijde staat een portret van de
paus; op de achterzijde staat waarschijnlijk Sint Michael met
de draak. Nader onderzoek moet dat nog verder uitwijzen.

Dat maakt het object toch niet echt begerenswaardig

voor het Groninger Museum?
De schroefdaalder zelf niet, maar de inhoud des te meer. De
daalder bevat namelijk 2 miniatuurportretten. Dat is op zich al
vrij bijzonder, want meestal zitten er gravures in zo’n doosje.
Zelden zijn er portretjes te vinden, en wat het nog unieker
maakt is dat deze portretjes geïdentificeerd konden
worden.

En wie zijn de geportretteerden?

De portretten, het zijn er twee, zijn van een belangrijk Gronings
echtpaar. Te weten Geertruida Alberda (1628-1665) en Johan
Lewe van Middelstum (1622-1671). Ze zijn gehuwd in 1648 en
woonden op de borg Ewsum te Middelstum, die ze grondig
hebben laten restaureren. Er zijn ook twee grote portretten
van dit echtpaar, geschilderd door Jan Jansz. De Stomme,
bewaard gebleven. Dezelfde schilder heeft ook een portret
geschilderd van de zoontjes van het echtpaar, met op de
achtergrond de borg. Ook zijn er nog twee avondmaalbekers
en –schotels waarop het wapen van het echtpaar staat.

Is het niet bijzonder dat de portretten van een protestants

echtpaar in een katholieke munt zitten?
Kennelijk werd er niet op gelet welke munt als basis voor de
schroefdaalder werd gebruikt. Er is geen enkele aanwijzing
dat het echtpaar katholieke sympathieën had. Schilders
of grafici kochten de doosjes waarschijnlijk kant-en-klaar.
Het doosje werd misschien meegedragen als een soort
herinnering, zoals we nu een pasfoto van onze geliefde in de
portemonnee hebben.

Hoe kwam u op het spoor van deze bijzondere munt?

Er zijn verschillende manieren waarop het Groninger
Museum interessante voorwerpen op het spoor komt. Soms
rechtstreeks van de particuliere eigenaar, bijvoorbeeld familie
van een kunstenaar, soms via een veiling of tussenpersoon.
Het lastige van een veiling is dat je nooit weet voor hoeveel
je een object kunt verwerven. Je kunt wel fondsen werven
voor een veilingstuk, maar weet nooit of de toezeggingen
voldoende zullen zijn. Ook op de tweedehands markt kunnen
soms interessante dingen opduiken.
In dit geval maakte een tussenpersoon me attent op dit
bijzondere stuk. Dat is heel prettig, want op die manier
krijg je tijd om fondsen te werven en weet je dat je geen
tegenbieders hebt.

Een mooie aanvulling op de collectie dus!

Jazeker, een aanwinst waarmee we weer een
Verhaal van Groningen beter onder de mensen kunnen brengen.

Ook lid worden?
Aanmelden kan via www.groningermuseum.nl