Heilige Nicolaas van Bari en Aartsengel Michael

Fra Angelico

Op twee kleine panelen uit ca 1430 zijn de bisschop Nicolaas van Bari en aartsengel Michael afgebeeld. Michael staat op een draak, in zijn handen draagt hij een zwaard en een wereldbol. Nicolaas van Bari, beter bekend als Sint Nicolaas, is te herkennen aan zijn mijter, boek en staf. De figuren zijn op een heuvelachtige vorm onder hun voeten geplaatst, tegen een glad gouden achtergrond. Wat hebben deze figuren gemeen? Wat laat Fra Angelico ons zien en wat laat hij weg?

De schilderijen van Fra Angelico verbeelden uitsluitend Bijbelse verhalen of figuren. Dat is niet zo gek wanneer je weet dat ´Fra´ staat voor monnik. Zijn echte naam is Guido di Pietro en als monnik droeg hij oorspronkelijk de naam Fra Giovanni. De Dominicaner monnik kon zo ´hemels´ schilderen dat hij ´de engelachtige´, angelico,  werd genoemd. Schilderijen als deze moesten gevoelens van devotie oproepen.

  • Fra Angelico, Heilige Nicolaas van Bari, 1425-1430, Tempera op paneel
  • Fra Angelico, Aartsengel Michael, 1425-1430, Tempera op paneel

Hemels Jeruzalem
De twee  panelen zijn de zijkanten geweest van het hoogaltaar van de Dominicaanse kloosterkerk in Fiesole, vlakbij Florence. Dit altaar verbeeldde het Hemelse Jeruzalem, de stad van God in een stralend licht. De glad gouden achtergrond van de panelen komt overeen met Dantes beschrijving van de stralend gouden hemel van het Paradijs in zijn La Divina Commedia uit de eerste helft van de veertiende eeuw. In dit driedelige epos beschrijft Dante een fictieve reis naar het hiernamaals: de hel, het vagevuur en de hemel. De schilder ziet bewust af van een landschappelijk of architectonisch decor. Hij wilde een hemelse ruimte weergeven, die gelovigen aanspoort tot gebed.

Het decoratieve bloemenpatroon onder de voeten van Sint Nicolaas of de rode heuvel waarop aartsengel Michael staat zijn dus geen representatie van de werkelijke wereld maar verbeelden een hemels landschap. Hoewel de schilderkunst van Fra Angelico geheel in dienst staat van het geloof, heeft hij veel aandacht voor de ruimtelijke weergave. Ook geeft hij de figuren een eigen karakter met persoonlijke trekken. Dit is op deze panelen al duidelijk zichtbaar.

Fra Angelico sloot zich in 1418 aan bij de Dominicaner orde. De Dominicanen stichtten hun kloosterorde in 1216 en kregen in 1231 de inquisitietaak opgedragen. Ze fungeerden als het ware als een rechtbank voor de katholieke kerk. Belangrijke elementen van de Dominicaner spiritualiteit zijn de grote aandacht voor intellectuele vorming, onderzoek en het doorgeven van deze kennis. Binnen de orde, die zich vooral bezig hield met verkondiging, leidde de intensieve bestudering van de Bijbel tot een passie voor de ‘waarheid’. Een van de lijfspreuken van de orde is dan ook ‘Veritas’. Dit laatste sluit goed aan bij de tweede taak van de orde: zielzorg. Hierdoor namen de Dominicanen vaak de biecht af.