Kalender 1944

Werkman

In zijn drukkunst combineert Hendrik Nicholaas Werkman het abstractie met het figuratieve. “Het gaat afwisselend abstract en niet abstract, zonder bepaald onderwerp en met onderwerp aan de natuur ontleend”, schrijft hij in 1943. Dit is het jaar waaraan hij werkte aan een kalender voor het jaar 1944. Werkman werd bekend met zijn zelf benoemde druksels. Hoe kwamen deze tot stand?

  • H.N. Werkman (1882 – 1945), Kalender 1944, 12 kalenderbladen sjabloondruk, 1943, drukinkt op papier, Bruikleen van Stichting De Ploeg - schenking uit de collectie van Ruurt Hazewinkel en Rien Beringer

Druksels
Hendrik Nicholaas Werkman, aanvankelijk journalist, raakte bij De Ploeg betrokken als drukker. Hij verzorgde hun affiches en uitgaven. Vanaf 1922 ging hij zich vooral toeleggen op schilderen en het maken van kunst met druktechnieken, zoals de inktrol en sjablonen. Hierbij abstraheerde hij de voorwerpen en de figuren steeds verder, tot uiteindelijk geometrische vormen overbleven. Werkman noemde dit zijn ‘druksels’.

In de eerste helft van 1923 zijn de eerste druksels van Werkman ontstaan. Hij opende in 1908 een eigen drukkerij in Groningen die vanaf 1921 met financiële tegenslagen te maken had. Hoewel zijn vroegere drukkerij zeer goed bekend stond, had Werkman zich als commercieel drukker niet echt onderscheiden. Dit veranderde vanaf 1923 toen hij begon te experimenteren met de materialen uit de drukkerij: een simpele handpers, stukjes papier, zijn lettervoorraad, blokjes hout, de inkten en de inktrol. Hij maakte bij zijn experimenten geen gebruik van de gebruikelijke principe binnen het drukkersvak. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het verschil in spaties tussen letters en woorden door bewust onregelmatig in te inkten en af te drukken.

De kalender voor 1944 was een van de laatste drukwerken van Werkman. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in oktober 1944 moest hij zijn drukkerij sluiten. Werkman heeft in de oorlogsjaren veel prenten gedrukt met uitdrukkingen tegen het nationaalsocialisme. Dit bleef bij de Duitsers niet onopgemerkt. Op 13 maart 1945 werden Werkman en zijn vrouw gearresteerd, mogelijkerwijs vanwege een samenwerking met de illegale uitgeverij de Bezige Bij. Zijn vrouw werd na korte tijd weer vrijgelaten. Werkman werd overgebracht naar het Huis van Bewaring in Groningen. Op 10 april werd hij om onbekende reden met negen andere mannen gefusilleerd bij Bakkeveen.

  • H.N. Werkman (1882 – 1945), Kalender 1944, 12 kalenderbladen sjabloondruk, 1943, drukinkt op papier, Bruikleen van Stichting De Ploeg - schenking uit de collectie van Ruurt Hazewinkel en Rien Beringer
  • H.N. Werkman (1882 – 1945), Kalender 1944, 12 kalenderbladen sjabloondruk, 1943, drukinkt op papier, Bruikleen van Stichting De Ploeg - schenking uit de collectie van Ruurt Hazewinkel en Rien Beringer