Runenstokje van Westeremden

Eén van de meest bijzondere voorwerpen van deze tentoonstelling is het runenstokje van Westeremden. Ook wel het toverstokje genoemd.
Het ogenschijnlijke kleine houtje van Westeremden bevat een opschrift van runen. Het runenschrift is het oudst bekende schrift van Noord-Europa.
Het stokje bevat de langste van de slechts twintig gevonden runeninscripties in Nederland.

  • Runenhoutje van taxushout gevonden in de wierde Westeremden met de langste teruggevonden runeninscriptie. Datering 8e eeuw.

Het stokje werd in 1917 gevonden in Westeremden bij de afgraving van een wierde. Een wierde is een door mensen gemaakte woonheuvel om ze tegen het water te beschermen en vrij te zijn van overstroming.
Tot aan de Tweede Wereld oorlog werden deze wierden massaal afgegraven voor hun vruchtbare grond, dat werd gebruikt als mest voor op het land.
De oudheden die hierbij tevoorschijn kwamen – vele wierden zijn meer dan 2000 jaar oud- kwamen in bezit van musea en particuliere verzamelaars.

Het stokje kwam in het bezit van de aardrijkskunde leraar A. van Deursen. Na enige tijd wist conservator van het Groninger Museum Dr. Van Giffen de leraar ervan te overtuigen het stokje over te dragen aan het Groninger Museum.

De vindplaats van het stokje is slechts globaal bekend, het deel van de wierde waar het gevonden is dateert uit de Vroegmiddeleeuwse periode (5e – 8e eeuw na Chr.). Het stokje zal eenzelfde datering hebben gehad.
Het stokje is gemaakt van Taxushout, een soort hout dat niet in die omgeving is te vinden. Waarschijnlijk zal het hout voor het stokje geïmporteerd zijn.

Op het houtje staat een inscriptie van dunne lijntjes in runenschrift, een Friese variant hiervan. In de loop der tijd zijn er verschillende runologen geweest die hebben geprobeerd de inscriptie te ontcijferen. Er ontstonden verschillende interpretaties van de tekst door de manier waarop tekens geïnterpreteerd konden worden. Van runeninscripties is bekend dat ze soms in een soort van geheimtaal werden geschreven door de tekens dubbel te schrijven, samen te voegen of zelfs te spiegelen.

Na de laatste poging om de tekst te vertalen werd ontdekt dat de tekst was opgedeeld in drie stukken, een hoofdtekst, een aanvulling en een tweede tekst. De vertaling luidt als volgt:
“Op het heem blijve goed geluk,
mag het groeien bij de taxus.
Wimoed bezit dit”
De inscriptie van Westeremden is zo een zegenwens voor de heemstede.

Doordat er in Friesland diverse objecten gevonden zijn met runenschrift, waaronder ook deze weten we wat voor taal er in dit gebied werd gesproken in deze periode. Zonder deze pakweg twintig voorwerpen hadden we hier alleen maar over  kunnen speculeren. We weten nu met redelijke zekerheid dat men rond die tijd een vroege vorm van Fries sprak rond de 9e eeuw, waarmee het de oudste bewezen taal is van Nederland.