Sichterman's troffel uit 1743

Egge Knol - Groninger Museummagazine jaargang 23, nr. 1, 2010

Een zilveren troffel, die twintig keer de richtprijs opbrengt bij een veiling bij Christies in Londen (South Kensington). Het is dan ook een heel bijzondere troffel met een bijzondere geschiedenis. Voorwerpen met een bijzondere geschiedenis worden door verzamelaars zeer begeerd. Het Groninger Museum is de Vereniging van Vrienden dan ook erkentelijk dat zij het museum in staat stelde dit voorwerp en zo het bijhorende verhaal te verwerven.

  • Foto Groninger Museum (Marten de Leeuw)
  • Foto Groninger Museum (Marten de Leeuw)

Een heel bijzondere troffel
De toelichting over het waarom van deze troffel geeft het voorwerp zelf met de inscriptie, die luidt: TER GEDAGTENIS Met deezen troffel hebben Anthoni Ewout, Francina Margaretha, Gerard Jan, Johanna Maria en Sibilla Volkera, zoons en dogters van den Hoog Ed[ele] Gestr[enge] Heere Joan Albert Sichterman, Raad extraordinaris in Indien; mitsgaders Directeur in Bengale etc. en Mevrouwe Sibilla Volkera Sadelyn, de eerste steenen gelegt van het huis, op ordre van hunnen H[ee]r Vader gebouwt aan de Ossemarkt te Groningen, den 26 Maart 1743. De troffel is afkomstig uit de nalatenschap van Sichtermans jongste dochter, net als haar moeder Sibylla Volkera geheten. Zij trouwde de zoon van een in Groningen verdwaalde Schotse edelman en zij woonden als graaf en gravin van Kintore, tussen Aberdeen en Inverness. Vandaar dat de troffel op een Londense veiling werd aangeboden.

Op het blad is aan de onderkant een alliantiewapen gegraveerd: Sichterman met een eekhoorn op goud en Sadelyn, zijn vrouw, met een zwart zadel op goud. Het wapen wordt vastgehouden door twee eenhoorns, terwijl de helmtekens een eekhoorn en een eenhoorn voorstellen.

Het is de herinneringstroffel voor het leggen van de eerste stenen voor het imposant grote huis aan de Ossemarkt van de Groninger koopman Sichterman uit Bengalen (1692-1763). Als jong officier doodde hij in Namen bij een duel om een vrouw uit Kampen zijn tegenstander. Na dit voorval, dat plaatsvond eind 1715 of begin 1716, vertrok Sichterman spoorslags naar Indië, om op die manier vervolging te ontlopen Bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie in Bengalen maakte hij carrière en fortuin. De tol die betaald moest worden was dat alle vijf kinderen al na enkele jaren naar het vaderland gestuurd voor een goede opvoeding en toekomst. In het najaar van 1745 keerde hij samen met zijn vrouw, zonder bang te hoeven zijn voor verdere vervolging, terug naar zijn geliefde Groningen en zijn kinderen. Drie van zijn kinderen waren toen al getrouwd. Het huis was inmiddels voltooid. Sichterman toverde het huis met kunstschatten om tot een waar stadspaleis, dat in Noord-Nederland zijn weerga niet kende.

Deze woning bood ook onderdak aan zijn geweldige kunstverzameling waaronder veel porselein, dat hij in opdracht had laten maken, en veel portretschilderingen. Over hem en zijn rijkdom gaan ook nu nog vele verhalen. Hij vormt het meest treffende voorbeeld van een Groninger die in de Oost welvaart vergaarde. Zelf kreeg hij in de stad verder geen ambt – wellicht bleef zijn jeugdzonde hem achtervolgen – maar zijn kinderen sloten alle keurige huwelijken.

Na zijn dood was het huis te groot voor zijn erfgenamen en voor ieder ander ook. Het werd daarom in twee delen verkocht. Na de tweedeling van het huis werd de deurpartij verplaatst naar een veel kleiner huis van een van de kinderen Sichterman, het Huis Iddekinge. In 1915 werd dit huis gesloopt voor de aanleg van de W.A. Scholtenstraat. Daarbij was vastgelegd dat de deurpartij bestaande uit ondermeer zandstenen kariatiden en prachtig bewerkte houten deuren, alsmede een smeedijzeren hek, werden aan het inmiddels opgerichte Groninger Museum geschonken. Een deel van de boedel ging onder de hamer, een ander deel bleef nog lang, soms tot op de dag van vandaag in de familie.

Het Groninger Museum verwierf in 1899 het eerste porselein met het familiewapen met de eekhoorn Sichterman uit de nalatenschap van afstammeling Jhr. Mello Backer. Meer porselein kwam in de daaropvolgende jaren naar het museum, maar vooral de laatste drie decennia zijn mooie stukken Sichterman-porselein verworven. Ook vier van de zeven kolossale familieportretten uit de grote representative zaal van het huis verwierf het Groninger Museum. Uit de nalatenschap van zijn jongste dochter kocht het Groninger Museum in 1992 de kolossale statieportretten van Jan Albert Sichterman en zijn vrouw Sibylla Volkera Sadelyn. Twee grote portretten kwamen in het Rijksmuseum in Amsterdam, een zevende is nog in familiebezit. Het Groninger Museum kocht ook twee kleine portretten van het echtpaar Sichterman.

Collectie Sichtermaniana De collectie Sichtermaniana van het Groninger Museum, in de vorm van veel porselein en portretten, is echter eenzijdig in vergelijking met de rijkdom van zijn huis en verzameling. Met de troffel wordt voor het eerst een zilveren element aan de collectie Sichtermaniana toegevoegd. En inmiddels heeft het Groninger Museum ook een schitterend stuk papierkunst aangekocht uit het bezit van Sichterman. Over dit stuk zal later in het jaar nog worden bericht. Het is mooi dat op deze manier de diversiteit van een achttiende eeuwse verzamelaar kan worden weergegeven. Sichterman had niet alleen porselein en schilderkunst van bekende meesters, zoals Rembrandt, maar ook allerlei rariteiten. Uitheemse dieren en planten, en buitengewoon kunstig gemaakte zaken, maakten ook deel uit van de collectie, zo blijkt uit reisbeschrijvingen van vreemdelingen die bij een bezoek aan de stad ook het “paleis van de koning van Groningen” aandeden.

De zilversmid
De maker van de troffel werd herkend aan het meestersteken AVE. Het is Arnoldus van Essen, die in 1735 meester zilversmid in Groningen werd en ten minste tot in 1788 werkzaam was. Hij had een deel van zijn opleiding in Engeland genoten en nam van daar opmerkelijke hoekige vormen mee voor corpuswerk, zoals ketels, kannen en mosterdpotten. Deze waren prachtig gegraveerd met bladmotief en marotelementen als lambrequins, schelpen, ruiten en kwastjes. Het Groninger Museum heeft sinds enkele jaren een topwerk van zijn hand in bruikleen van het J.B. Scholtenfonds , namelijk een prachtige waterketel op komfoor. Daarnaast heeft het museum kandelaren, een strooibus en enig bestek van deze meester.

Ook de troffel heeft prachtig graveerwerk waarbij de beide wapens en de eenhoorns staan op een cartouche met blad- en ruitwerk zo kenmerkend voor de marotstijl, genoemd naar de ontwerper Daniël Marot (1661-1752). Marot vluchtte als Frans hugenoot naar de Nederlanden en was een zeer invloedrijk ontwerper. De steel van de troffel met een handvat van gezwart hout is opnieuw aan het blad bevestigd, daarbij is helaas een deel van het graveerwerk bedekt met de nieuwe aanhechting. Vermoedelijk ging hierbij het Groninger keurteken en zo ook de jaarletter verloren. De datering van de troffel is dankzij de inscriptie verder geen probleem.

Voor het Groninger Museum, waar het spannende verhaal van Sichterman een voortdurend een rol speelt bij de presentaties kunstnijverheid en geschiedenis, was de troffel een must-have. Mede dankzij financiële steun van de Vereniging van Vrienden van het Groninger Museum kon deze aankoop gerealiseerd worden.

Overigens is het ook gelijk de oudst bekende zilveren troffel van Groninger makelij. Tot nu toe was dat de troffel ter herinnering aan de bouw van het stadhuis in 1793.

Egge Knol
Conservator archeologie, geschiedenis en oude kunst(nijverheid)

Litteratuur
E.A.J.Ast-Boiten, 1993: Jan Albert Sichterman met zoon en bediende / Sybilla Volckera Sadelijn met haar dochters Sybilla en Christina, Bulletin Vereniging Rembrandt 3(1), 19-21.
W. Kühne-van Diggelen, 1995: Jan Albert Sichterman, VOC dienaar en ‘koning’van Groningen.
C.J.A. Jörg, 1986: Jan Albert Sichterman, a Groninger Nabob and art-collector, Itinerario, bulletin of the Leiden Centre for the History of European Expansian 9(2), 178-195.
C.J.A. Jörg, 2008: Het wapenporselein van Jan Albert Sichterman. Vormen uit vuur, 202 (2008/3), 20-28.
J.P. van Rijen, 1997, Groninger Keur, zilver uit Stad en Ommelanden. Groningen.