Tentoonstelling

Schitterend in goud en zilver

Twee Groninger werken van Jonas Zeuner uit 1785

16 mei 2012 t/m 30 december 2012

Te zien in Hal 0 van het Groninger Museum

Het Groninger Museum bezit stadsgezichten van Groningen in een buitengewoon kunstige techniek in goud en zilver. De Amsterdamse kunstenaar Jonas Zeuner (1727-1814) beheerste deze techniek als geen ander. Hij wist met bladzilver en goud tekeningen en gravures over te brengen op glas waardoor een letterlijk schitterende afbeelding ontstond. Meer dan 180 van zijn werken zijn bekend. Door hun bijzondere techniek en prachtige details bleef het werk van Zeuner in de belangstelling staan bij de liefhebbers van oudheden.

  • Jonas Zeuner (Kassel 1727-Amsterdam 1814) De Vismarkt in Groningen, 1785, 52 x 68 cm Groninger Museum
  • Jonas Zeuner (Kassel 1727-Amsterdam 1814) Het sterrebos in Groningen, 1785, 52 x 68 cm Groninger Museum

De werken van Zeuner tonen doorgaans topografische voorstellingen van Amsterdam en omgeving, maar er zijn er ook twee Groninger voorbeelden. Het betreft afbeeldingen van de Vismarkt en van het Sterrebos. Het Groninger Museum mag zich gelukkig prijzen dat in 1891 Henriette Paulina Feith-Gockinga beide even grote afbeeldingen in identieke originele lijst aan het museum in oprichting schonk. Zij was de echtgenote van Jhr. J.A. Feith die op dat moment hard bezig was om het Groninger Museum van de grond te krijgen. Met deze gift kreeg de collectie oudheden iets bijzonders in handen. De stukken zullen van haar ouders geweest zijn. Zij was een dochter van Jhr. Mr. Wolter Gockinga en Gerarda Anna Pauline Wolthers en zo van vaders en moederskant afstammelinge van het rijke Groninger stadspatriciaat. De prachtige Zeuners zullen de opeenvolgende generaties stadsbestuurders hebben bekoord. In hun prachtige lijsten zullen ze als pendanten zijn beschouwd. Wellicht woonde de eerste eigenaar aan de Vismarkt en verpoosde hij zich graag met zijn familie in het Sterrebos. Wie zal het zeggen.

Zeuner
Jonas Zeuner was geboren in Kassel in Duitsland. Aanvankelijk werd hij soldaat. Bij zijn huwelijk in 1750 was hij kanonnier. Enige tijd later moet hij zich bekwaamd hebben in de tekenkunst en grafische technieken en daarbij zich de techniek van verre églomisé hebben bekwaamd. Het is niet bekend wanneer hij zich in Amsterdam vestigde, maar zijn oudste gedateerde werk, een allegorie met een Amsterdamse voorstelling, is van 1770 en in 1773.
Zeuner was een van de vele Duitsers die hun geluk in de nog altijd welvarende Republiek beproefde. De grootste tijd van zijn verdere leven bleef hij er wonen en werken, maar in 1778 en mogelijk van 1802 tot 1806 woonde hij enige tijd in Londen. Zeuner bouwde een groot oeuvre op, allemaal in dezelfde techniek. Een overzicht uit 1994 telt 188 werken. Gelet op de breekbaarheid van zijn werk mag aangenomen worden dat hij heel veel meer maakte. Hij bleef werken tot ver in zijn zeventigste levensjaren. Hij overleed in de Amsterdamse Jordaan in 1814.

Achter glas
De techniek waarin hij uitblonk, was een combinatie van verre églomisé en de achterglasschildering. De verre églommissé was al in de veertiende eeuw bekend, maar werd in de achttiende eeuw vernoemd naar de Franse meester Jean Babtiste Glomy die deze techniek veel toepaste op parspartouts. Zeuner werkte achter glas. Een lastig procedé waarbij omgekeerd moest worden gewerkt: Eerst de details, teksten en signatuur, dan de hoofdvoorstelling en dan pas de achtergrond, en dit alles bovendien in spiegelbeeld! Een groot deel van de voorstelling werd gegraveerd in uiterste dunne bladen bladzilver en bladgoud. Soms kwamen goud en zilver naast elkaar te liggen. De dunne bladen waren met gelatine of geklaard eiwit vast geplakt. Hierover werd zwarte verf aangebracht om de gravering beter tot zijn recht te komen. Zo nodig waren wolkjes of details eerder op het glas geschilderd. Tenslotte werd de lucht of water geschilderd over de vrijgehouden gedeelten. Het moge duidelijk zijn dat de meester alles goed vooruit moest doordenken. Fouten waren haast niet te corrigeren.
De techniek werd in de achttiende eeuw veel toegepast voor pars-partouts of kleine in meubels verwerkte glasplaatjes. Zeuner echter maakte originele kunstwerken in deze techniek. De voorstellingen waren gebaseerd op tekeningen of gravures.

Vismarkt en Sterrebos
Uit Groningen zijn twee voorstellingen bekend. Een is gedateerd 1785, de ander is zonder datum, maar omdat beide in een vergelijkbare identieke lijst zitten, is eenzelfde datering waarschijnlijk. De tekeningen waarop deze zijn gebaseerd bleven niet bewaard. Ze hoeven echter niet van de hand van Zeuner zelf geweest zijn.  Hoewel hij vermoedelijk goed kon tekenen, geeft de omvangrijke oeuvrecatalogus van zijn werk daarvan geen voorbeelden.

Van de Vismarkt zijn tekeningen van andere meesters bekend die globaal hetzelfde beeld geven, maar er zijn detailverschillen die doen vermoeden dat Zeuner een ander origineel gebruikte. De voorstelling van de Vismarkt laat in het midden pontificaal de tekenaar zien. Dat was in de achttiende eeuw niet ongebruikelijk. Het plein ligt er wat verlaten bij. Voor de Der A kerk is het kleine oude beursgebouw te zien. Het opmerkelijk hoge gebouw links in het midden staat er nog maar is wel enige verdiepingen lager geworden. Het is het hoekpand Vismarkt Folkinghestraat. Enige huizen naar het links is een theekoepel te zien die nu nog te herkennen is in Huize Maas.

De afbeelding van het Sterrebos is gedateerd 1785 en verrast ons meer. Het Sterrebos kent iedereen immers als een Engelse slingertuin. Tot 1883 was het een zeer formele tuin met vanuit het midden strakke stervormig paden in alle richtingen. De afbeelding is vanuit dat midden gezien, waarbij een goede beschouwer ook het einde van de beide schuine paden kan herkennen. Uit het oostelijk pas komen twee mensen aangewandeld. De inkijk in het noord-zuid pad gaf een prachtig gezicht op de Martinitoren die uitstak boven de stadswal. Het Sterrebos was echt een bos in de vorm van een ster. Dat effect werd nog groter door de geschoren hagen onder de bomen. De voerman had zijn wagen volgeladen met bijenkorven, die op hun kop geladen zijn. Zo bleef het bijenvolk in de korf. De omgeving van het Sterrebos werd grotendeels gebruikt als tuinen, waar mogelijk de bijen hun honing konden verzamelen. De afbeelding van het Sterrebos van Zeuner, die in kleine details verschillen, geeft een uniek en prachtig inzicht in dit in 1765 door stadshovenier J.G. Becker aangelegde park waar veel Groningers verpozing hebben gevonden.
Er is een iets kleinere variant van dit werk in particulier bezit, dat slechts in enkele details verschilt. Het komt vaker voor dat Zeuner meerdere versies van hetzelfde beeld maakte als er meerdere belangstellenden waren. In zijn tijd waren kunstwerken niet perse unica.

De Groninger werken van Zeuner laten zien dat Groninger patriciërs, net als hun Hollandse confraters, bijzondere kunstwerken op prijs stelden. Aan de met kaarsen verlichtte woningen voegden ze een indrukwekkende glans en glitter toe.

Dr Egge Knol
Conservator archeologie, geschiedenis en regionale oude kunst(nijverheid)

Refentie:
J.Sprenkels-ten Horn & A. Sprenkels, 1994: Jonas Zeuner 1717-1814, Zijn wereld weerspiegeld in zilver en goud. Abcoude.
A.T. Schuitema-Meijer, 1976: Album van Oud-Groningen 1750-1880. Groningen.