Vanitas-stilleven

Adriaen Coorte

De Middelburgse schilder Adriaen Coorte heeft in zijn leven bijna uitsluitend stillevens geschilderd, waarvan drie Vanitas-beelden zoals dit werk uit 1686. De doodskop als symbool van ‘memento mori’, de smeulende olielamp, de geknakte korenaar, de zandloper en het muziekinstrument, in dit geval de blokfluit, zijn typische beeldelementen die in de zeventiende eeuw verwezen naar ijdelheid (vanitas) en vergankelijkheid van het wereldse. Maar wat te denken van de reuzenschelp?

Alle objecten hebben een symbolische betekenis. Het muziekinstrument is de belichaming van de klanken, die je niet kunt vasthouden en daarom ook van frivoliteit. Het zwarte boek, de bijbel, verwijst naar geestelijke troost. De enorme schelp is een grote kroonslak (Strombus gigas) uit de Stille Oceaan, die natuurlijk niet eenvoudig te verkrijgen was. Het is dan ook een duur en fragiel verzamelstuk en symboliseert de (kortstondige) aardse  rijkdom.  

  • Adriaen Coorte, Vanitas-stilleven, 1686, Olieverf op linnen

Harmen Steenwijck
Het Groninger Museum heeft een vergelijkbaar schilderij van Harmen Steenwijck in de collectie. Op dit ongedateerde werk staan een zandloper, een kaars, muziekinstrumenten, boeken en schelpen  afgebeeld. De realistische stijl waarin de objecten geschilderd zijn draagt bij aan de ernst van de boodschap. De zandloper verwijst naar het verstrijken van de tijd, evenals de uitdovende kaars. De boeken verwijzen naar de menselijke kennis en wetenschap. Het zwaard is, net als de exotische schelp, een luxe verzamelobject. Daarnaast is het een dodelijk wapen en verwijst ook naar de oorlogswaanzin van de mens.

Het meest opvallende object in dit vanitas stilleven is de schedel. Naast de schedel is een luit te zien, die ondersteboven op tafel ligt. Luit en blokfluit symboliseren het kortstondige plezier van wegstervende klanken. Opvallend is dat de helft van het beeld een lege achtergrond is. Deze staat voor de geestelijke wereld, het onstoffelijke hiernamaals.

  • Harmen Steenwijck, Vanitas stilleven, 1632-1656, olieverf op paneel