Naar hoofdinhoud

Rembrandt of niet?

vrijdag 2 augustus 2019

In 1930 kreeg het Groninger Museum een aantal tekeningen van verzamelaar en Rembrandtkenner Cornelis Hofstede de Groot. Het Rembrandtjaar 2019 geeft aanleiding om een paar van die tekeningen eens nader te bekijken: is het er echt één van Rembrandt of is het gemaakt door één van zijn leerlingen?

Kijk eens goed...

Toegeschreven aan Rembrandt, Een acteur als Pantalone, ca.1636-1640 tekening, pen en penseel met bruine inkt op wit papier
Toegeschreven aan Rembrandt, Een acteur als Pantalone, ca.1636-1640 tekening, pen en penseel met bruine inkt op wit papier © Groninger Museum

Een acteur als Pantalone

Experts zijn het erover eens: dit is een échte Rembrandt. In slechts een paar vlugge maar trefzekere pennenstreken verschijnt hier Pantalone, een figuur uit de Italiaanse theatertraditie Commedia dell’Arte. Het is wonderlijk hoe de tekenaar het gevoel van diepte creëert, zonder verdere suggestie van ruimte. Wie goed kijkt ziet dat het gezicht met fijnere lijnen is getekend dan het lichaam. Dit is ‘typisch’ Rembrandt. Hiervoor gebruikte hij een ganzenveer, voor de rest een rietpen. De tekening is vermoedelijk in de tweede helft van de jaren 1630 gemaakt. In deze periode tekende Rembrandt nog meer acteurs, die qua stijl op elkaar lijken.

Toegeschreven aan Rembrandt, Boerderij met grote boomgroep ca. 1626-1669, Pen en penseel met bruine inkt met grijze en bruine wassingen op bruinachtig papier
Toegeschreven aan Rembrandt, Boerderij met grote boomgroep ca. 1626-1669, Pen en penseel met bruine inkt met grijze en bruine wassingen op bruinachtig papier © Groninger Museum

Boerderij met grote boomgroep

Rembrandt heeft een voorliefde voor vervallen gebouwen en boerderijtjes, die vaak terugkomen in zijn landschappen. Deze tekening zou daar een voorbeeld van kunnen zijn. De echtheid staat echter ter discussie. Dit heeft te maken met enkele ‘zwakheden’ in de compositie. Zo lijkt het perspectief van de boerderij te wringen. Ook de diagonale arceringen, gebruikt om het gebouw en het dak structuur te geven, bereiken niet het gewenste ruimtelijke effect. Om een dergelijke tekening te kunnen maken, moet de maker desalniettemin een duidelijk eindbeeld voor ogen hebben gehad. Enige tekenervaring is dus vereist. Wellicht dat de tekening toch van Rembrandt is?

Toegeschreven aan Rembrandt, Elia door de raven gespijzigd, ca. 1626-1669, tekening, pen met bruine inkt op wit papier
Toegeschreven aan Rembrandt, Elia door de raven gespijzigd, ca. 1626-1669, tekening, pen met bruine inkt op wit papier © Groninger Museum

Elia door de raven gespijzigd

Hier wordt het Bijbelse verhaal van Elia verbeeldt, die in de woestijn wordt gevoed door raven (1 Kon. 17, 1-16). De man zit half tegen de heuvel aan en richt zijn armen op naar de vogels. Vanwege enkele ‘zwakheden’ wordt deze tekeningen niet aan Rembrandt toegeschreven. Het is bijvoorbeeld niet goed te zien waar Elia precies op zit. Zijn linkerarm lijkt ook korter dan de rechter. Wie bovendien de contouren van het landschap volgt ziet dat deze niet uit krachtige lijnen, maar uit hele kleine pennenstreken bestaat. Dit zou een onzekere hand verraden, die waarschijnlijk een tekening van de meester – of een leerling – kopieerde.

REMBRANDT IN HET GRONINGER MUSEUM

In de collectietentoonstelling is tot en met 12 december een kleine selectie tekeningen te zien die werden toegeschreven aan Rembrandt.

Toegeschreven aan Rembrandt, Schuitenwerf op het eiland bij de Overtoom, ca. 1641, Pen en penseel met bruine inkt met bruine wassingen op wit papier